کتاب ایران بر لبه تیغ

نویسنده

محمد فاضلی

انتشارات

روزنه، آوانامه

موضوع

جامعه‌شناسی، توسعه

تعداد صفحات

358

کتابِ ایران بر لبه تیغ،گفتارهای جامعه‌شناختی جامعه‌شناس و دولت‌پژوه، محمد فاضلی است. این کتاب، انباشتی از مطالعه و تجربه ۱۵ ساله «جامعه شناس- بوروکراتی» که قابلیت‌های حکمرانی در ایران را نشانه گرفته و سالیان متمادی درباره آن نوشته است.

معرفی پدیدآورندگان مقالات و رویدادها مسیرهای تهیه کتاب

{معرفی کتاب ایران بر لبه تیغ }

اصل حرفِ کتاب را می‌توان در یک گزاره خلاصه کرد؛ این‌که «دولت بودنِ دولت»، بر «چگونه بودنِ دولت» تقدم زمانی و کارکردی دارد. به این معنا که اگر دولت، عناصری از دولتِ مدرن را نداشته باشد، اقتدارگرا یا دموکراتیک بودنش چندان مسئله نیست و در هر دو حالت، نمی‌تواند جامعه تحتِ کنترلِ خود را به سوی توسعه هدایت کند.

مسئله فاضلی

مسئله فاضلی به زعم خود، کاهشِ درد و رنج‌های آدمی در ظرفِ زمان و مکان است. مکان و زمانِ زیستِ آدمی که وی از آن سخن می‌گوید، اکنون و اینجای ایران است. ایرانی که دچارِ «هم‌آیندی بحران‌ها» است و به زعم فاضلی به «جامعه مسائلِ حل نشده» تبدیل شده است. جامعه‌ای که زخم‌های حاصل از کش‌آمدنِ بحران‌هایش «بدخیم» شده و بر لبه تیغ راه می‌رود. برای برون‌رفت از این وضعیتِ بحرانی، نیازمند بازسازی دولت هستیم. این بازسازی نیازمند اخذِ «تصمیماتِ سخت» است. تصمیمِ سخت، تصمیمی است که با اقبال عمومی مواجه نمی‌شود و منافعِ گروه‌های ذینفع را به خطر می‌اندازد تا منافع افراد بیشتری را در بلندمدت تأمین کند.

گرفتنِ تصمیمِ سخت به میزانِ «ظرفیتِ دولت» بستگی دارد. ظرفیتِ دولت نیز به معنای نفوذ در جامعه از طریقِ مذاکره، «استحصالِ منابعِ مالی» و «تخصیصِ بهینه» این منابع در جهتِ توسعه است. این میزان از نفوذ، نیازمند داشتنِ داده از بخش‌های مختلفِ جامعه، استقلال از گروه‌های ذینفع و توانایی دولت در اعمالِ اقتدار است. ویژگی‌هایی که دولتِ ایران فاقدِ آن است. مسئله اینجاست که دولتِ ایران دارایِ «اقتدار» نیست؛ بلکه حاملِ قدرتِ «سرکوب» است. در حالی که منظور فاضلی از اقتدار، سرکوب نیست، بلکه قدرتی است که از طریقِ میزانِ نفوذ در جامعه و چانه‌زنی به دست می‌آید. قدرتی که مایکل مان آن را «قدرت زیرساختی» می‌نامد. از سوی دیگر، دولت در ایران، در بسیاری از زمینه‌ها، از مالیات‌ستانی تا بیمه، داده لازم برای تصمیم‌گیری را ندارد. سوال اصلی این است که دولتی که اطلاعات لازم برای شناختِ مسأله نداشته باشد، چطور می‌خواهد مسأله را به درستی تعریف کند؟ و دولتی که نتواند مسأله را به درستی تعریف کند، چطور می‌خواهد آن‌ها را حل کند؟

راهکارِ مؤلف

حال با این اوصاف، چه می‌توان کرد؟ مؤلف چه پیشنهاد و راه‌حلی عملی برای برون‌رفت از این وضعیت دارد؟ به طور خیلی خلاصه باید گفت که فاضلی معتقد است، کنش‌گران فردی و جمعی باید «سیاستی» و «نه سیاسی»، به عرصه سیاست ورود کرده و دولت را به سوی اخذِ «تصمیماتِ سخت» سوق دهند. به این معنا که کنشگران چه در قامتِ یک «جامعه‌شناس- روشنفکرِ بوروکرات»، چون خودِ فاضلی، و چه به شیوه جمعی و جناحی مانند اصلاح‌طلبان، باید بتوانند ظرفیتِ اصلاح را ذیلِ «حلِ مسأله» تعریف کنند. آن‌ها باید با کاهشِ مرزبندی‌های ایدئولوژیک و اجماع با بازیگران سیاسیِ رقیب، دولت را به سویِ ساحتِ سیاست‌گذاری و ارزیابیِ تأثیرِ سیاست‌هایِ خود سوق دهند. این سیاست‌گذاری‌ها باید از طریقِ گفت‌وگو با جامعه، در جهتِ ارتقایِ سرمایه اجتماعیِ دولت باشد تا بتواند جلویِ «بازخوردِ مثبتِ» «حلقه‌های خودتقویت‌شونده» رو به قهقرا را بگیرد و ایران را از افتادن در مسیری بی‌بازگشت نجات دهد.

فاضلی اصلاح‌طلبی را نیز، بیش از آنکه «سیاسی» تعریف کند، «سیاستی» تعریف می‌کند و می‌نویسد: «معنای واقعی اصلاحات در نظر من، تعدیل و رفع مسائل بدخیم ایران است.... اصلاح‌طلبان خود را به مسأله تبدیل نکنند، بلکه نیرویی اجتماعی و سیاسی باشند که .... عرصه را از پیدایش یک مسأله سیاسی (Political Problem) پاک می‌کنند تا مسائل سیاست‌گذارانه (Policy Problem) فرصت عرض اندام پیدا کنند.»

دشواری‌های عملی شدنِ پروژه فکری فاضلی

نخست اینکه برای عملی شدنِ این پروژه فکری، نیاز به حداقلی از زبان و اندیشه مشترک میانِ دولت، روشنفکران و نخبگان است. خاطرات و مصاحبه‌های اهالیِ علوم اجتماعی و اقتصاد نشان می‌دهد که بسیاری از دولت‌مردانِ ایران، از حداقل‌هایِ علومِ اجتماعی و اقتصادی بی‌اطلاع هستند و هیچ نقشه راه مشخصی برای برون‌رفت از مسائل اقتصادی و اجتماعی ندارند. مسئله‌ای که منوط به بعد از انقلاب هم نیست. زیرا که گزارش‌نویسان سازمان برنامه‌ریزی و بودجه کشور در قبل از انقلاب نیز، در مصاحبه‌های خود، بارها به بیگانگی شاه با اصول اقتصاد کلان اشاره کردند.

در این حالت «روشنفکرِ بوروکرات» از «مشاهده‌گرِ مشارکت‌جو» به مقامِ «مشاهده‌گرِ منفعل»، هبوط می‌کند و در بهترین حالت می‌تواند در فردایِ بعد از استعفا یا اخراج، خاطراتِ خود را در قالبِ «حیرت‌نامه» چاپ کند. به عبارت دیگر، سرنوشتِ این بوروکرات‌ها، بیش از آن که دستاوردهایِ مثبتِ حضور ایشان را در دولت بازنمایی کند، یادآورِ قدرنشناسی‌ها، شکست‌ها و طردشدگی‌های سیاسی است. روشنفکر بیرون از قدرت، به فرضِ دست‌برداشتن از کلّی‌گویی و نظرورزی فلسفی، از خود می‌پرسد که چطور می‌توانم در قدرت، به نفعِ توسعه، تأثیرگذار باشم، در صورتی که «روشنفکر- بوروکرات‌های» با سابقه‌تر از من نتوانستند حضورشان را در قدرت استمرار بخشند و بر عرصه سیاسیِ سیاست‌زده ایران تأثیرگذار باشند؟

نکته دیگر، عدم التفاتِ مؤلف به پایگاه اجتماعیِ اصلاح‌طلبان و مطالباتِ طبقه متوسطِ جامعه است. اصلاح‌طلبان از ابتدا به علت توجه به مسائل سیاسی و اجتماعی، سرمایه اجتماعی خود را افزایش دادند و دست‌کم تا سال 1392 نیز با همین رویکرد، هویتِ سیاسی خویش را استحکام بخشیدند. درواقع، بخش مهمی از هویت سیاسی اصلاح‌طلبان به طور سلبی، در راستای «نه به دیگریِ بزرگی» شکل گرفته است که بخش مهمی از منابع قدرت، ثروت و حتی منزلت اجتماعی را در دست دارد. از این حیث است که عمده مطالبات جامعه از اصلاح‌طلبان را می‌توان ذیلِ موضوعاتی چون عقب‌راندن لایه‌هایِ سختِ قدرت، محدود کردن ایشان به قانون، پاسخ‌گویی و شفافیت، لیبرالیسمِ سیاسی، آزادی‌هایِ مدنی و اجتماعی، قوه قضائیه مستقل و حقوقِ بشر جای داد. این نوع مطالبه‌گریِ هوادارانِ نیروهای اصلاح‌طلب، اگر نشان‌دهنده تقدم «امر سیاستی» بر «امر سیاسی» هم نباشد، دست‌کم، «هم‌ارزی» امر سیاستی و امر سیاسی را یادآور می‌شود.

از این روست که حتی اگر اصلاح‌طلبان بخواهند، امر سیاستی را بر امر سیاسی مقدم بدانند، در حالتی بدبینانه، از دست‌یابی به قدرت بازمی‌مانند؛ و در خوشبینانه‌ترین احتمال، کارِ دشوار و زمان‌بری را در تقویتِ پایگاه اجتماعی خویش خواهند داشت. تجربة دور دوم ریاست‌جمهوری محمد خاتمی و حسن روحانی نیز، شاهدی بر این مدعاست و نشان می‌دهد که میزان نسبیِ تحققِ مطالبات سیاسیِ جامعه، همبستگیِ قابل توجهی با سرمایة اجتماعیِ اصلاح‌طلبان دارد. از این رو دعوتِ فاضلی به سطحی از سیاست‌زدایی در عرصه‌ای که کاملاً سیاسی است؛ اگرچه نشدنی نیست، اما به نظر می‌رسد با چالشی جدی روبه‌روست. درواقع به نظر می‌رسد فاضلی علاوه بر دولت، اصلاح‌طلبان را نیز، بر دوراهیِ «تصمیمِ سخت»/ «تصمیمِ بد» می‌گذارد. تصمیمِ سخت و زمان‌بر که می‌تواند در راستای بازتعریفِ هویتِ سیاسیِ اصلاح‌طلبان، از مجرایِ سیاست‌زدایی باشد. تصمیمِ سختی که مشخص نیست، با این میزان از مشروعیتِ فعلیِ اصلاح‌طلبان، چقدر مورد پذیرش خود نیروهایِ اصلاح‌طلب و هوادارانِ ایشان قرار بگیرد.

معرفی این کتاب به قلم علی بیغش نگارش شده است.

نمایش بیشتر

{پدیدآورندگان کتاب ایران بر لبه تیغ }

محمد فاضلی

جامعه‌شناس و نویسنده

نویسنده

محمد فاضلی متولد ۱۳۵۳ جامعه‌شناس و نویسنده کانال دغدغه ایران در تلگرام و مدیر پادکست دغدغه ایران است. او از ۱۳۹۲ تا ۱۳۹۶ معاون پژوهشی مرکز بررسی‌های استراتژیک و مدیر شبکه مطالعات سیاست‌گذاری عمومی بود. از دیگر سوابق او می‌توان به استادیاری دانشگاه شهیدبهشتی و ریاست مرکز امور اجتماعی منابع آب و انرژی اشاره کرد.

روزنه

انتشارات

نشر روزنه یکی از ناشران معتبر و شناخته‌شده در ایران است که به انتشار کتاب‌های متنوعی در زمینه‌های مختلف می‌پردازد. این انتشارات با تمرکز بر کیفیت محتوا و چاپ، توانسته جایگاه ویژه‌ای در بازار نشر ایران به دست آورد. حوزه‌های فعالیت نشر روزنه شامل موارد زیر است:

ادبیات داستانی و غیرداستانی: شامل رمان‌ها، داستان‌های کوتاه، و آثار ادبی از نویسندگان ایرانی و بین‌المللی.

کتاب‌های علمی و پژوهشی: انتشار آثاری در زمینه‌های مختلف علمی و تحقیقاتی که به ارتقای سطح دانش عمومی و تخصصی کمک می‌کند.

کتاب‌های تاریخی و فرهنگی: شامل آثاری که به بررسی تاریخ، فرهنگ و تمدن ایران و سایر نقاط جهان می‌پردازند.

کتاب‌های هنری و آموزشی: شامل کتاب‌هایی که به هنرهای تجسمی، موسیقی، و آموزش مهارت‌های مختلف می‌پردازند.

نشر روزنه با همکاری نویسندگان، مترجمان و پژوهشگران برجسته، به انتشار آثاری با کیفیت بالا و محتوای غنی می‌پردازد. این انتشارات با ارائه آثار متنوع و ارزشمند، نقش مهمی در ترویج فرهنگ کتاب‌خوانی و ارتقای سطح آگاهی جامعه ایفا می‌کند.

آوانامه

انتشارات

نشر صوتی آوانامه یکی از ناشران معتبر در زمینه تولید و انتشار کتاب‌های صوتی در ایران است. این انتشارات با هدف ترویج فرهنگ کتاب‌خوانی و دسترسی آسان‌تر به آثار ادبی و علمی، به تولید کتاب‌های صوتی با کیفیت بالا می‌پردازد. آوانامه با استفاده از گویندگان حرفه‌ای و تجهیزات پیشرفته، تجربه‌ای دلپذیر از شنیدن کتاب‌ها را برای مخاطبان فراهم می‌کند.

برخی از ویژگی‌ها و فعالیت‌های نشر آوانامه عبارتند از:

کتاب‌های صوتی در زمینه‌های مختلف: آوانامه به تولید کتاب‌های صوتی در حوزه‌های ادبیات داستانی، علمی، تاریخی، روان‌شناسی، و سایر موضوعات می‌پردازد.

همکاری با نویسندگان و ناشران معروف: این انتشارات با همکاری نویسندگان و ناشران برجسته، به تولید و انتشار آثار محبوب و پرفروش می‌پردازد.

کیفیت بالای تولید: استفاده از گویندگان حرفه‌ای و تجهیزات صوتی پیشرفته به آوانامه امکان می‌دهد تا کتاب‌های صوتی با کیفیت بالا تولید کند.

دسترسی آسان: کتاب‌های صوتی آوانامه از طریق وب‌سایت رسمی و برنامه‌های موبایلی قابل دسترسی هستند، که این امر امکان شنیدن کتاب‌ها را در هر زمان و مکانی فراهم می‌کند.

نشر آوانامه با ارائه کتاب‌های صوتی متنوع و با کیفیت، به ترویج فرهنگ گوش دادن به کتاب و افزایش دسترسی به آثار ادبی و علمی کمک می‌کند.

{مقالات و رویدادها}

نمایش بیشتر

معرفی و بررسی کتاب «ایران، بر لبه تیغ» اثر محمد فاضلی

معرفی کتاب در نشست گفتار و اندیشه با حضور محمد فاضلی، سید علیرضا بهشتی و مسعود سپهر

محمد فاضلی؛ گفت‌وگو در پردیس کتاب اصفهان درباره کتاب ایران بر لبه تیغ

این گفت‌وگو در در تاریخ ۱۶ تیر ۱۴۰۱ در پردیس اصفهان ضبظ شده و در آپارات منتشر شده است.

چرا ایران بر لبه تیغ است؟

در خرداد ماه ۱۴۰۳ به گزارش سایت دیده بان ایران؛ واقعیت این است که بیشتر کتاب‌ها نتیجه خطور یک ایده در یک بعدازظهر تابستانی راس ساعت فلان نیستند. برخی کتاب‌ها نتیجه دغدغه‌هایی هستند که سال‌ها و گاه دهه‌ها ذهن نویسنده را به خود مشغول کرده‌اند. کتاب «ایران بر لبه تیغ» دقیقا یکی از همین کتاب‌هاست. نویسنده در همان ابتدای کتاب می‌گوید که این کتاب نتیجه ۱۵ سال تحقیق و مطالعه او بر روی مسائل مختلفی است که جامعه ایران را به خود مشغول کرده است.

کتاب ایران بر لبه تیغ

کتاب ایران بر لبه تیغ

{معرفی کتاب ایران بر لبه تیغ }

{پدیدآورندگان کتاب ایران بر لبه تیغ }

{مقالات و رویدادها}

{مسیرهای تهیه نسخه چاپی}

{مسیرهای تهیه نسخه دیجیتال}

{مسیرهای تهیه نسخه صوتی}